Voor veilige en kwalitatief hoogwaardige zorg is het essentieel dat voldoende verpleegkundigen worden aangetrokken en behouden. Een struikelblok dient zich vaak aan bij de overgang van student naar gediplomeerd verpleegkundige. Van beginnende verpleegkundigen wordt verwacht dat ze direct zorg van hoge kwaliteit leveren in een complexe en dynamische zorgomgeving, terwijl ze ook te maken krijgen met een hoge werkdruk vanwege personeelstekorten en een vergrijzende populatie.

Veel beginnende verpleegkundigen voelen zich onvoldoende voorbereid en hebben nog weinig zelfvertrouwen. Ze ervaren een kloof tussen wat van hen werd verwacht tijdens de opleiding en wat daarna nodig is in de praktijk. Dit leidt tot stress, een hoge werkdruk en het fenomeen transition shock. Dit is een emotionele reactie, waaronder twijfel, verwarring en desoriëntatie. Om dit te voorkomen zijn transitieprogramma’s ontwikkeld. Die hebben als doel competenties en welzijn van beginnende verpleegkundigen te verbeteren en uitstroom te verminderen.

Doelstelling

Eerdere systematische reviews laten zien dat transitieprogramma’s positieve effecten hebben op behoud, welzijn en klinische competentie. Toch blijft onduidelijk hoe de programma’s precies werken en welke mechanismen daaraan ten grondslag liggen. Het doel van onze realist review is in kaart te brengen hoe transitieprogramma’s werken, in welke contexten en met welke uitkomsten. Dit artikel geeft hiervan een samenvatting.¹

Methode

In de realist review is gekeken naar uitkomsten, onderliggende mechanismen en contextuele factoren. Het onderzoek richtte zich op interventiestudies tussen 2000 en 2023 die waren bedoeld voor beginnende verpleegkundigen in de eerste twee jaar na diplomering.

De selectieprocedure bestond uit twee fasen: screening van titel en abstract, gevolgd door het doornemen van het volledige artikel. Er werden 32 studies geïncludeerd: 9 kwalitatieve, 8 mixed-methods- en 15 kwantitatieve studies. De data zijn geanalyseerd via thematische analyse en samengebracht in zogenaamde context-mechanism-outcome (CMO)-configuraties.

Resultaten

Kenmerken van de interventies

De geïncludeerde transitieprogramma’s varieerden sterk in duur (van 4 weken tot 12 maanden) en inhoud. Veelvoorkomende onderdelen in de programma’s waren: omgaan met stress, klinische scholing, ondersteuning door collega’s en peers, afdelingsrotaties en een gepersonaliseerde aanpak. Het was opvallend dat veel programma’s geen expliciete theoretische basis hadden. Slechts enkele programma’s verwezen naar modellen als het Novice to Expert-raamwerk van Benner.

Contextuele factoren, mechanismen en uitkomsten

De effectiviteit van de programma’s werd beïnvloed door contextuele factoren. Het ging om: beschikbaarheid en kwaliteit van het mentorschap, organisatiecultuur (bijvoorbeeld ondersteunend leerklimaat), motivatie, toegankelijkheid van het programma en een ondersteunende structuur binnen de zorginstelling, zoals vrijgestelde tijd van patiëntenzorg.

Drie centrale mechanismen werden geïdentificeerd: (1) professionele ontwikkeling, zoals het verbeteren van verpleegtechnische of samenwerkingsvaardigheden, (2) psychologische ontwikkeling, zoals het versterken van coping-vaardigheden en veerkracht en (3) sociale ontwikkeling, zoals het delen van ervaringen en het opbouwen van een gevoel van verbondenheid.

De uitkomsten van de programma’s zijn onderverdeeld in vijf categorieën:

• Professionaliteit: gedrag en kwaliteiten die een professional kenmerken.
• Welzijn van verpleegkundigen: vermindering van stress en burn-out.
• Gevoel van verbondenheid: zich thuis voelen in het team en de organisatie.
• Werktevredenheid: tevredenheid over werk en werkomgeving.
• Verpleegkundige uitkomsten zoals behoud, leerklimaat en teamgeest

Aan de hand van deze resultaten hebben we een context-mechanisme-uitkomst (CMO)-model opgesteld. De contextuele factoren kunnen een belemmerend of bevorderend effect hebben op de werkingsmechanismen, die vervolgens bepalen of transitieprogramma’s al dan niet de beoogde uitkomsten hebben (zie figuur 1). Dit model toont ook hiaten van transitieprogramma’s, zoals beschreven in de beschouwing.

Figuur1 CMO-model, met ogenschijnlijke hiaten in oranje

Conclusie

Transitieprogramma’s ondersteunen beginnende verpleegkundigen het best als ze zijn ingebed in een ondersteunende omgeving en zijn gebaseerd op een stevig theoretisch kader. Deze review biedt handvatten voor het ontwerp en evaluatie van transitieprogramma’s. Samen met praktijkonderzoek vormt dit de basis voor een toolbox waarmee zorgorganisaties hun eigen transitieprogramma kunnen ontwikkelen of uitbreiden (zie het artikel ‘Vitale start’ in dit dossier).

Beschouwing

De meeste transitieprogramma’s richten zich op de individuele verpleegkundige, maar vragen weinig van organisaties zelf om mee te bewegen. Het is cruciaal dat ook op organisatieniveau initiatieven worden genomen om een gezonde werkomgeving te creëren. Te denken valt aan het inzetten op authentiek leiderschap, structurele empowerment en loopbaanbegeleiding. Onderzoek toont aan dat dit essentieel is voor succesvolle transitie en voorspellend is voor organisatiebinding. Deze review maakt duidelijk dat vaardigheden aanleren alleen niet genoeg is; het gaat ook om het creëren van een context waarin deze vaardigheden tot bloei kunnen komen.

‘Creëer als organisatie een gezonde werkomgeving’

Verder blijkt verpleegkundig leiderschap nog nauwelijks een rol te spelen. Slechts drie studies maakten gebruik van leiderschapsstrategieën. Literatuur toont aan dat het ontwikkelen van leiderschapsvaardigheden bij beginnende verpleegkundigen hun invloed op de werkomgeving vergroot. Dat kan bijdragen aan tevredenheid over hun loopbaan en het vermogen om veranderingen aan te jagen. Dit sluit aan bij het Bachelor of Nursing 2030-profiel, dat leiderschapscompetenties zoals professionele ontwikkeling en positionering benadrukt. Transitieprogramma’s kunnen hierop voortbouwen door deze competenties verder te stimuleren.

Daarnaast krijgt fysieke ontwikkeling nauwelijks aandacht in transitieprogramma’s. Slechts één studie richtte zich op het veranderen van cognities over leefstijl. Verpleegkunde is een fysiek veeleisend beroep; het vereist kracht, uithoudingsvermogen en behendigheid. Musculoskeletale klachten voorspellen uitval onder beginnende verpleegkundigen. Interventies gericht op fysieke fitheid hebben positieve effecten op mentaal en fysiek welzijn, zelfvertrouwen en werkvermogen.

Deze realist review onderscheidt zich door een grondige analyse van beschikbare interventies. De focus van de gevonden artikelen op de ziekenhuiscontext vermindert de generaliseerbaarheid. Daardoor is de toepassing in bijvoorbeeld thuiszorg of langdurige zorg minder zeker. Het ontleden van specifieke context-mechanisme-uitkomstrelaties bleek lastig te zijn vanwege de complexiteit van programma’s. Voor Nederland zijn de resultaten relevant voor ziekenhuizen, maar aanvullend onderzoek is nodig om transitieprogramma’s goed te onderbouwen in andere zorgcontexten.

Referentie

1. Melissant HC, Hendriks RRA, Bakker EJM, e.a. Interventions that support novice nurses’ transition into practice: A realist review. International Journal of Nursing Studies. 202