Mensen met allerhande hulpvragen blijven wonen in de wijk waar zij vaak al jaren hun thuis hebben. De zorgsector staat door vergrijzing, de afbouw van klinische bedden en een tekort aan zorgverleners voor grote uitdagingen. De focus verschuift van kwaliteit van zorg naar kwaliteit van bestaan. Een zorgzame wijk is een ecosysteem waarin wijkbewoners, professionals, vrijwilligers en mantelzorgers elkaar ondersteunen. Dit verlaagt de druk op de zorg en verhoogt de levenskwaliteit. Innovaties en nieuwe samenwerkingsvormen spelen hierin een belangrijke rol. Dit vraagt om nieuwe manieren van handelen en daarom andere competenties.

Het project Zohra (Zorg Onderwijs Herontwerp: Radicaal Anders) heeft onder andere deze competenties beschreven. Na het opdoen van de nodige ervaring in het samen optrekken in de wijk met vele verschillende partijen is besloten de opgedane kennis om te zetten in een eerste competentieprofiel van een Zohraan. Zo’n standaard helpt om onderwijs te ontwikkelen en zorg te evalueren op basis van de gewenste kenmerken van een professional, student of vrijwilliger in de wijk.

Aanleiding

Het werken als professional in de wijk lijkt aan de vooravond te staan van grootse en radicale veranderingen. Nu werken nog vele verschillende disciplines vanuit verschillende organisaties ieder aan hun eigen opdracht. Samenwerking wordt gezocht bij complexe problematiek of om kosteneffectiever te gaan werken. De radicaalste verandering van de afgelopen jaren is misschien wel de visieverandering binnen het verpleegkundig beroep. Nu ligt de focus op gezondheid in plaats van op ziekte. Desondanks lijken de toekomstige vooruitzichten de competenties van de verpleegkundige, en alle andere beroepsgroepen in de wijk, opnieuw te gaan uitdagen.

Tot 2050 nemen bijvoorbeeld de cliëntenaantallen in de wijkverpleging en voor huishoudelijke hulp hard toe, zo blijkt uit onderzoek in opdracht van ActiZ. De reden: het aantal 75-plussers, en later ook het aantal 85-plussers, stijgt procentueel en absoluut.1 Het aantal cliënten in de wijkverpleging stijgt van 593.000 tot 1.034.000 (het aantal verpleeghuispatiënten verdubbelt) en het personeelstekort in de thuiszorg stijgt van 26.000 mensen in 2020 naar 243.000 mensen in 2050. Door de stagnerende woningbouw en de woningnood zal de oplossing niet snel (genoeg) gevonden worden in alternatieve woonvormen. Het personeelstekort loopt alleen maar verder op, dus zal gekeken worden naar de uitvoering van de werkzaamheden. Hoopvol kijken professionals naar het terugdringen van de administratie en het inzetten van (zorg)technologie.2 Deze gegevens en de gewenste veranderingen gaan uit van hoe de zorg in de wijk op dit moment is geregeld en zich ontwikkelt.

‘Zorg- en welzijnsonderwijs moet beter aansluiten op de nieuwe realiteit’

Het implementeren van technologische en sociale innovaties ten behoeve van welzijn en sociale interacties is belangrijk om de veranderingen teweeg te brengen. Deze vaardigheden liggen bij verschillende disciplines, worden onderwezen vanuit verschillende opleidingen en worden uitgevoerd vanuit verschillende organisaties. Interprofessioneel samenwerken wordt gevraagd, maar wel pas wanneer de zorg- of welzijnsprofessional al als professional is gesocialiseerd tot een bepaalde discipline. Mogelijk is een radicale aanpak noodzakelijk om te komen tot de competenties van de toekomst.

Onderwijs opnieuw ontwerpen

Het project Zohra heeft deze handschoen opgepakt. Zohra is een samenwerking tussen de zorg-, onderwijs- en welzijnsorganisaties Curio, Avans, Surplus, Thebe, Mijzo, Transvorm en Fronteer. Het doel: zorg- en welzijnsonderwijs opnieuw ontwerpen, zodat het beter aansluit op de nieuwe realiteit. Dit gebeurt door: (1) samen te werken aan innovatieve oplossingen, (2) samen te leren in de wijk (met wijkbewoners, vrijwilligers, mantelzorgers, professionals en studenten) en (3) nieuwe competenties te oefenen in gemixte leerteams (met wijkbewoners, vrijwilligers, mantelzorgers, professionals en studenten).

Er wordt praktijkgericht geleerd en geëxperimenteerd, waarbij kennis weer wordt vertaald naar trainingen. Zohranen zijn ervan overtuigd dat er anders gekeken dient te worden naar (ouderen)zorg. Met minder afhankelijkheid van de zorg en meer gerichtheid op eigen regie, vitaliteit en samenredzaamheid binnen de gemeenschap. Door onderwijs, zorg en samenleving te verbinden, hopen de kartrekkers van Zohra leven toe te voegen aan de dagen.3

Na jaren van gezamenlijke ontwikkeling ontstond de behoefte om te definiëren wat een Zohraan is. Een Zohraan is te herkennen aan specifieke competenties die nodig zijn om succesvol te werken in de wijken van de toekomst. Op verzoek van de stuurgroep is onderzocht welke vaardigheden professionals, studenten en vrijwilligers hiervoor nodig hebben. In drie fasen is het iProfiel van een Zohraan ontwikkeld. Het is vrij beschikbaar voor gebruik in zorg, welzijn en onderwijs.

Beoordelen en samenvoegen

Het ontwikkelen van het profiel is uitgevoerd in drie fasen. De eerste bestond uit het cijfermatig (1-10) beoordelen van 117 competenties door 14 erkende Zohra-experts. Daarnaast kregen zij één open vraag om dé Zohraan te beschrijven. De 117 competenties kwamen voort uit 11 competentieprofielen die gaan over het werken in de wijk. Denk hierbij aan de competentieprofielen van de professional in de wijk, palliatieve zorg, zorgtechnologie, (sociale) verpleegkunde, sociaal werk en ergotherapie. De competenties zijn aangepast en op dezelfde wijze beschreven. Competenties met een gemiddelde score van 8 of hoger zijn behouden voor de volgende fase; het ging in totaal om 42 competenties.

Interessant genoeg lieten de scores een enorme spreiding zien (van één tot tien!) en vielen alle specifieke competenties af die behoorden tot één beroepsgroep of een zorg-, verpleegkundige of medische taak. Competenties die waarden beschrijven en direct of indirect bijdragen aan het collectief van de wijk kwamen zo op basis van consensus bovendrijven. Waarden als geduld, respect, transparantie, integriteit, betrouwbaarheid en empathie werden bevestigd. Competenties als het stimuleren van participatie of bevorderen van zelfredzaamheid dragen direct bij aan het collectief. De consensus over het delen van kennis, informatie en vaardigheden aan collega’s, vrijwilligers en mantelzorgers doet dit indirect. Uiteraard lagen sommige competenties dicht bij elkaar of was er sprake van enige overlap. Om de samenhang tussen de gekozen 42 competenties te kunnen beoordelen, én te komen tot de juiste beschrijving van iedere competentie of combinatie van combinaties, hebben we een concept-mapping-sessie gehouden. 12 Zohra-experts deden mee, van in totaal 4 organisaties. In deze sessie is gestart met het vinden van consensus over de beschrijving van dé Zohraan, alvorens in drie groepen en in drie ronden de competenties (1) te clusteren, (2) te thematiseren en (3) te beschrijven.

‘De Zohraan is een verbindende kracht in de wijk die zorg en welzijn ondersteunt door samen te werken met wijkbewoners en professionals. Door te signaleren, luisteren en preventieve strategieën aan te moedigen, bevordert de Zohraan de zelfredzaamheid en kwaliteit van leven van de wijkbewoners. Afhankelijk van de rol – als wijkbewoner, vrijwilliger, mantelzorger of professional – ontwikkelt de Zohraan diverse competenties om bij te dragen aan een zorgzame en participatieve gemeenschap met zelfredzame wijkbewoners.’ (Consensusdefinitie)

Tijdens het ontwikkelproces werd duidelijk dat het profiel niet gebaseerd moest worden op klassieke competentiebeschrijvingen. Er was behoefte aan een actieve en toegankelijke benadering, waarbij competenties zowel generiek als wijkgericht zijn geformuleerd. Door te denken in metaforen en ruimte te geven aan het doel en de boodschap van het werk, kreeg het profiel meer diepgang. Het Zohraan-profiel bestaat uit vijf thema’s. Thema één is: De Spiegel als centrale kern. De Zohraan kijkt naar zichzelf en diens omgeving om van daaruit zich te ontwikkelen, de deskundigheid van anderen te bevorderen of de kwaliteit te verbeteren. De Spiegel houdt het ontwikkelproces van de Zohraan in beweging. Het werk van de Zohraan is gebaseerd op thema twee: het gezamenlijke doel. Daar start de persoonlijke en professionele ontwikkeling van de Zohraan. Daarna doorloopt een Zohraan de drie andere thema’s: zo zijn we, dit dragen we uit en dit doen we. Bij ieder thema kijkt de Zohraan zichzelf in de Spiegel aan om de bijbehorende vragen te stellen (zie figuur 1).

Figuur1 iProfiel van een Zohraan in een interactieve cirkel

Interactief profiel

De uitkomsten zijn samengevoegd tot één document.4 Inspiratie voor de opzet is verkregen uit de Competentiewijzer sociaal werker, waarin het mogelijk is om jezelf of de ander per competentie te ‘scoren’.5 Het product geeft de scores overzichtelijk weer. In drie feedbackrondes met experts (en een student) vanuit Zohra en de Universiteit van Tilburg is het eindproduct tot stand gekomen. In de eerste feedbackronde waren er vijf reviewers, in de tweede ronde tien en in de laatste ronde opnieuw vijf. Feedback leidde tot beter leesbare zinnen op het juiste niveau en een logische opbouw.

Opvallend is dat de inhoud van het profiel richting geeft aan de competenties die nodig zijn om continu en zorgvuldig te kunnen reflecteren op de wensen en noden van zowel het individu als het collectief in de wijk in samenspraak met alle professionele en niet-professionele belanghebbenden. Reflecteren om er daarna, wederom in samenspraak, naar te handelen.

De interactieve vorm dient het gebruik ervan als onderwijs- of HR-hulpmiddel te vergroten. Als professional of student kun je jezelf voor én na een opleiding of stage scoren, of laten scoren. In samenwerking met de onderwijspartijen is een nieuwe mbo-opleiding in ontwikkeling: IZW (Innovatie Zorg en Welzijn). Het iProfiel draagt hieraan bij. In het zorg-, gezondheids-technologisch en welzijnsonderwijs op mbo- en hbo-niveau wordt het iProfiel als aanvullend aan de huidige competentieprofielen gebruikt om studenten klaar te stomen voor het toekomstige werk in de wijk.

Rol van de verpleegkundige

De verpleegkundige is een constante factor in het netwerk van de cliënt met hulp- en zorgvragen in de wijk. Zij is in iedere wijk van Nederland te vinden en wordt gezien als de spin in het web. Met de huisarts en praktijkondersteuner besluit zij in samenspraak met de cliënt en naasten tot interventies. Al deze beroepsgroepen hebben van nature het individu voor ogen bij klinische besluitvorming.

‘Gebruik het iProfiel als gespreksinstrument voor samenwerking’

Met een toekomst waarin socio-economische problemen een grotere rol gaan spelen en daarmee collectieve en sociale interventies belangrijker worden, is het verstandig om ons daarop voor te bereiden. Het iProfiel helpt verpleegkundigen te reflecteren op de aanwezige en benodigde competenties om zowel het individu als het collectief voor ogen te houden tijdens gezamenlijke besluitvormingsprocessen met alle partijen in de wijk.

Aanbevelingen

Het strekt tot aanbeveling om als verpleegkundige in de huidige praktijk te overwegen het iProfiel van een Zohraan als reflectie-instrument te gebruiken om de kwaliteit van zorg te verbeteren. In gesprekken met collega’s kan het richting geven aan de scholingswensen van het individu en het team. Nog interessanter wordt het om in de wijk met netwerkpartners het iProfiel te gebruiken als gespreksinstrument voor samenwerking en de verbetering ervan.

Referenties

1. Gopal K, Kort de J, Linckens D, e.a. Houdbaarheid ouderenzorg tot 2050: scenario’s voor toekomstig zorggebruik, arbeidsmarkt en huisvesting. Delft: ABF Research; 2022. Rapportnr.: r2021-0094DL.
2. Brocken E, Heida JP & Ponds R. Opties onder de loep: onderzoek beleidsopties arbeidsmarkt ouderenzorg. Utrecht: SiRM; 2022.
3. Zohra. (z.d.). Onderwijs voor zorgzame wijken. www.samenzohra.nl
4. Westen K. IProfiel Zohra. Interactief profiel van een Zohraan. 2025; Zohra.
5. Radema D & Weyburg D. De Competentiewijzer sociaal werker. Dé tool om te ontdekken waarin jij je nog wilt ontwikkelen. In welzijn en maatschappelijke dienstverlening. 2018; BPSW, BVjong, CNV Zorg & Welzijn, FNV Zorg & Welzijn, Sociaal Werk Nederland.