In de wijkverpleging ligt de nadruk al langere tijd steeds meer op het versterken van de zelfredzaamheid van cliënten en hun naasten. Dit vraagt om een andere mindset en werkwijze bij verpleegkundigen en verzorgenden in de wijkverpleging. Een benadering die daarbij aansluit is ‘reablement’. In Limburg speelt de Academische Werkplaats Wijkverpleging een belangrijke rol bij het met elkaar verbinden van onderzoek, praktijk en onderwijs rondom dit thema.

Reablement: wat is het?

Reablement is een gedachtegoed met als doel de eigen regie en eigen kracht van mensen te versterken, hun kwaliteit van leven te verbeteren en hen in staat te stellen zo lang mogelijk in hun woonomgeving te blijven.¹ Daarbij vergroot reablement de zelfredzaamheid van mensen in dagelijkse en betekenisvolle activiteiten. Bovendien neemt de behoefte aan professionele zorg af, waardoor de druk op de zorg kan verminderen en er meer passende zorg en ondersteuning kan worden geboden.² Doordat reablement zich richt op de persoon, de omgeving en zijn of haar sociaal netwerk, is reablement geschikt voor iedereen met een zorg-, ondersteunings- en/of welzijnsvraag.

Het gedachtegoed van reablement is verbonden met een aanpak die wordt gekenmerkt door een stapsgewijze, doelgerichte en collaboratieve werkwijze. Een interdisciplinair team, inclusief cliënt en diens netwerk, begint met een verheldering van de vraag, stelt doelen, voert interventies uit, evalueert resultaten en past waar nodig de aanpak aan. Daarbij is het van belang dat in het interdisciplinair team professionals uit zowel het zorg- als welzijnsdomein deelnemen.²

‘Verpleegkundigen nemen minder zorgtaken over van cliënten’

Eind 2023 kenden de helft van de verpleegkundigen en verzorgenden in de wijkverpleging (49 procent) het begrip ‘reablement’ nog niet. Maar een korte uitleg laat een positieve indruk achter. Zo staat ruim 80 procent van de verpleegkundigen en verzorgenden positief tegenover het begrip ‘reablement’.³ Verpleegkundigen en verzorgenden die werken met het gedachtegoed van reablement benoemen dat het hun voldoening geeft als cliënten weer zelf taken kunnen oppakken. Andere voordelen zijn dat het werk fysiek minder zwaar wordt en dat de interdisciplinaire samenwerking het werkt leuker maakt. De stelling dat de wijk zelfredzaamheid ‘niet lust’ wordt met deze positieve reacties ontkracht. Wel impliceren uitkomsten van eerder onderzoek dat verpleegkundigen en verzorgenden in het begin een steun in de rug nodig hebben om het gedachtegoed van reablement toe te passen.

Ondersteuning en scholing

Verpleegkundigen en verzorgenden in de wijkverpleging hebben vooral behoefte aan meer tijd, aandacht en scholing over het stimuleren van zelfredzaamheid.³ Want het handelen in de geest van reablement gaat niet vanzelf. Eén van de effectief bewezen interventies vanuit de werkplaats in Limburg speelt direct in op deze behoefte: de ZELF-scholing. ZELF staat voor Zelfredzaamheid, Eigen regie, Levenskwaliteit en Functionaliteit.⁴

ZELF is een scholings- en implementatietraject dat de principes van reablement concreet maakt voor verpleegkundigen en verzorgenden. De ZELF-scholing heeft als doel teams van verpleegkundigen en verzorgenden te leren minder zorgtaken van cliënten over te nemen en de zelfredzaamheid van cliënten en hun naasten te stimuleren. Daarbij worden verpleegkundigen en verzorgenden eerst bewust gemaakt van hun eigen gedrag en wat nodig is om te veranderen van ‘zorgen voor’ in plaats van ‘zorgen dat’. Hierin is de ZELF-scholing uniek ten opzichte van andere trajecten, die zich veelal direct richten op interventies voor cliënten. Nadat verpleegkundigen en verzorgenden zich bewust zijn geworden van hun eigen gedrag, krijgen ze vaardigheden en strategieën aangeleerd om cliënten bewust te maken van hun mogelijkheden, hen te activeren tot zelfstandigheid en daarbij om te gaan met weerstand van cliënten. Op deze manier krijgen zij in vijf bijeenkomsten de praktische handvatten aangeleerd om de zelfredzaamheid van cliënten en hun naasten te stimuleren.

Rol van de werkplaats

De Academische Werkplaats Wijkverpleging Limburg biedt via partner Zuyd Hogeschool scholingen aan voor verpleegkundigen en verzorgenden. Daarnaast vervult de werkplaats een sleutelrol bij het verbinden van praktijk, onderzoek en onderwijs rondom het team ‘stimuleren van zelfredzaamheid’. De activiteiten ondersteunen verpleegkundigen en verzorgenden bij het implementeren van evidence-based werkwijzen en bieden ruimte voor innovatie en kennisontwikkeling. Zo worden programma’s en trajecten ontwikkeld en geëvalueerd vanuit wetenschappelijk onderzoek. Hieruit blijkt bijvoorbeeld dat ZELF een positieve invloed heeft op het handelen van verpleegkundigen en verzorgenden en dat het programma kosteneffectief is.⁵

Daarnaast draagt de werkplaats bij aan een leernetwerk van reablement in Nederland, waarbij kennis wordt verzameld en gedeeld. Dit leernetwerk wil diepgaand inzicht krijgen in de ervaringen van cliënten, naasten en zorgprofessionals met reablement. Ook wil het leernetwerk in kaart brengen hoe reablement verschilt van andere vormen van zorg. Deze inzichten dragen bij aan verdere kennisontwikkeling, innovatie en kwaliteitsverbetering op het gebied van zelfredzaamheid.

Tot slot

Het stimuleren van zelfredzaamheid is een essentieel uitgangspunt in de moderne wijkverpleging. De activiteiten van de Academische Werkplaats Wijkverpleging Limburg verbinden praktijk, onderzoek en onderwijs rondom dit thema. Daardoor worden implementatie en borging van reablement mogelijk en gaan verpleegkundigen en verzorgenden dit werkelijk merken in hun dagelijks werk. Dankzij deze integrale aanpak wordt niet alleen de kwaliteit van zorg verbeterd, maar worden ook cliënten ondersteund om langer zelfstandig te participeren in hun eigen wijk. Dus zelfredzaamheid? Daar lust de wijk wel pap van!

‘Er zijn cliënten die meteen enthousiast reageren en er zijn cliënten die een andere verwachting van wijkverpleging hebben. De tijd nemen voor een goed gesprek, achterhalen wat het leven van een cliënt prettig en zinvol maakt en de voordelen van reablement benoemen, is heel belangrijk.’ (wijkverpleegkundige)

Referenties

1. Metzelthin S, Buma L, Vluggen S, e.a. Innovatieve benadering ouderenzorg (onderdeel van TvZ-dossier Reablement). TvZ. 2024;134(6):16-18.
2. Academische Werkplaats Ouderenzorg Limburg. Reablement: Nederlandse definitie. 2025. https://www.awolimburg.nl/userfiles/files/publicaties/2025-reablement-infographic.pdf
3. Willems A, Groot de K, Noorland S, e.a.Stimuleren van zelfredzaamheid en ‘reablement’: een vragenlijstonderzoek onder verpleegkundigen, verzorgenden en praktijkondersteuners. Utrecht: Nivel; 2024.
4. Hogeschool Zuyd. De ZELF-scholing. 2025. https://www.zuyd.nl/professional/opleidingen/reablement-stimuleren-van-zelfredzaamheid-bij-ouderen-de-zelf-scholing
5. Drost RM, Mastrigt van GA, Vluggen S, e.a.A multi-center trial-based economic evaluation of the SELF-program: A function-focused care program for nursing staff providing long-term care for geriatric clients in nursing homes compared to care as usual. PLOS ONE. 2025;20(7).