Onderzoekers van IQ Health van het Radboudumc hebben in 2023 een herziene lijst van Beter laten en beter doen (BDBL)-handelingen gepubliceerd.^1-2 In dit nummer van de TvZ wordt de aanbeveling over nuchterbeleid bij volwassenen voorafgaand aan anesthesie toegelicht. Dit is een aanvulling op het artikel Minder lang nuchter in TvZ 2 van 2025, geschreven door Heijnen e.a.³ Verderop in het nieuwe artikel deelt een verpleegkundige uit het Spaarne Gasthuis, deelnemer aan project KwaliTIJD, haar ervaringen in de dagelijkse zorgpraktijk met het toepassen van het nuchterbeleid voor drinken.

Aanbeveling

De BDBL-lijst kent meerdere Beter Doen-aanbevelingen rondom het nuchterbeleid voor volwassenen en kinderen, voorafgaand en na een procedure, voor algehele anesthesie en procedurele sedatie analgesie. In dit artikel gaan we in op de aanbeveling gericht op volwassenen voorafgaand aan algehele anesthesie: ‘Geef helder vloeibaar tot maximaal 2 uur voor algehele anesthesie. Niet-heldere vloeistoffen, melkproducten of vast voedsel mogen tot maximaal 6 uur voor anesthesie’.⁴

Onderbouwing

Preoperatief nuchter zijn is noodzakelijk om aspireren tijdens de operatie, een mogelijk fatale complicatie, te voorkomen. Lange tijd werd ervan uitgegaan dat hoe langer de patiënt nuchter was, hoe veiliger dit zou zijn. Dat resulteerde in de ‘nuchter vanaf middernacht’-regel.^5-6 Maar het is duidelijk dat het verlengd nuchter houden van patiënten het risico op aspiratie niet verkleint. En dat het onnodig lang preoperatief nuchter zijn nadelige gevolgen heeft voor de patiënt. Voorbeelden hiervan: potentiële hypoglykemie, postoperatief verhoogde insulineresistentie, hypotensie, elektrolytendisbalans, dehydratie, postoperatief verhoogde incidentie misselijkheid, en braken, vermoeidheid en onrust.^7-9 Dit alles leidt voor de patiënt tot een oncomfortabele perioperatieve periode.

‘Voorkom complicaties en verkort de opnameduur’

Het verkorten van de nuchter-periodes, ook al met het tot twee uur preoperatief drinken van heldere suikerhoudende dranken, is geassocieerd met het kunnen voorkomen van bijkomende complicaties en dus het verkorten van de opnameduur.^4,10

Praktijkervaringen

In veel ziekenhuizen blijven patiënten onnodig lang nuchter, ondanks de landelijke richtlijn. Anna in de Braekt, verpleegkundige en verpleegkundig onderzoeker in het Spaarne Gasthuis, merkte dat ook in haar ziekenhuis nog werd afgeweken van de landelijke richtlijn. Ze werkt op beide locaties (Hoofddorp en Haarlem), en pakte het onderwerp locatie-overstijgend op. Het ziekenhuisprotocol staat helder drinken toe tot twee uur voor operatie en eten tot middennacht, terwijl de landelijk richtlijn eten toestaat tot zes uur van tevoren. In de praktijk blijven patiënten qua drinken vaak onnodig langer nuchter. Om het project behapbaar te houden, focuste Anna zich eerst op het drinken.

Huidige situatie

Tijdens de nulmeting zijn gedurende één week (maandag tot en met vrijdag) gegevens verzameld op beide locaties. De meting laat zien dat patiënten van de Nuchtere Opname Afdeling (NOA) voor drinken langer nuchter blijven dan de afgesproken 2 uur (zie tabel 1). Op de NOA liggen patiënten voor kort verblijf, dagbehandeling en preoperatief opgenomen patiënten.

Tabel 1 Nulmeting nuchtertijden heldere dranken Nuchtere Opname Afdeling

Legenda: *inclusief zeven diabeten, waarvan één suikerhoudend dronk, ^# inclusief vier diabeten, waarvan één suikerhoudend dronk

In de Braekt heeft een vragenlijst uitgezet onder verpleegkundigen op de NOA, dagbehandeling en verpleegafdelingen van beide locaties: vaat-, trauma-, plastische en buikchirurgie, urologie en orthopedie. Het doel: nagaan wat bevorderende en belemmerende factoren zijn rondom het opvolgen van het huidige protocol (tot twee uur voor bezoek aan de operatiekamer helder drinken) (n=70).

Het blijkt dat 97 procent van de verpleegkundigen bekend is met de aanbeveling rondom drinken en dat 91 procent het er mee eens is. Dit betekent niet dat zij er ook naar handelen.

Verpleegkundigen laten weten meer informatie over het nuchterbeleid te willen hebben voordat ze het toepassen, hoewel het protocol al langere tijd aangeeft dat patiënten tot twee uur voor OK helder mogen drinken. Positief is dat 86 procent het beleid bespreekbaar vindt in het verpleegkundig team. De OK-planning vormt een belangrijk aandachtspunt: 31 procent van de verpleegkundigen vreest problemen wanneer het nuchterbeleid strikt gevolgd wordt. Zij verwachten dat het toestaan van drinken tot 2 uur voor operatie kan leiden tot meer uitstel of annuleringen, doordat patiënten instructies niet goed opvolgen of niet eerder kunnen worden opgeroepen. Daarnaast zijn bewustwording en toepassing van het protocol bij collega’s en andere disciplines nog voor verbetering vatbaar.

Opvallend verschil in de resultaten van de nulmeting is dat patiënten op de ene locatie meer suikerhoudende dranken nemen dan patiënten dan de andere locatie (17 procent tegenover 43 procent). De vermoedelijke verklaring is dat het specialisme orthopedie nog AA-drank adviseert.

‘Verpleegkundigen zijn gemotiveerd om aan de slag te gaan’

Ook de patiënt speelt een rol. 58 procent van de verpleegkundigen geeft aan dat sommige patiënten bewust kiezen niet te drinken voorafgaand aan een operatie. Dat leidt tot langere nuchtertijd. Daarnaast is de informatie voor patiënten volgens verpleegkundigen niet altijd duidelijk (50 procent). De variatie in informatievoorziening en de hoeveelheid informatiegegevens door diverse betrokkenen hebben hier waarschijnlijk mee te maken. De hoge respons op de vragenlijst en de mondelinge reacties tonen dat verpleegkundigen erg gemotiveerd zijn om aan de slag te gaan met het nuchterbeleid.

Een onverwachte kans

Tijdens het tekort aan infuusvloeistoffen eind 2024 zijn noodprocedures gevolgd in het Spaarne Gasthuis, ook in het nuchterbeleid. In deze periode kregen patiënten preoperatief de instructie om extra heldere suikerhoudende dranken (tot 500 ml) te drinken voor vertrek van huis (tot 1 uur voor het melden in het ziekenhuis). Deze instructie bleken patiënten goed op te volgen.

‘Vergroot het comfort tijdens de perioperatieve periode’

Nadat het tekort aan infuusvloeistoffen was opgelost, werd teruggegaan naar de oorspronkelijke patiëntinstructie. Het aantal patiënten dat helder dronk, zakte toen volgens de NOA-verpleegkundigen naar de situatie voorafgaand aan het tekort aan infuusvloeistoffen. Toch biedt het een kans om uitbreiding van het nuchterbeleid in de toekomst nader te bekijken. Het slagen van het instrueren van patiënten naar een andere werkwijze en de opvolging daarvan benadrukt het belang van duidelijke patiëntinstructies.

Acties

Een nageleefd nuchterbeleid verkleint de kans op vermijdbare complicaties en verlaagt daarmee de opnameduur. Bovendien draagt het vergroten van comfort tijdens de perioperatieve periode bij aan een hogere patiënttevredenheid. Op dit moment werkt In de Braekt aan een verbeterplan. Daarbij wordt het verloop (resultaten van de nulmeting en vragenlijst) regelmatig besproken met contactpersonen binnen de anesthesiologie. Samen met hen wordt gekeken naar passende verbetermogelijkheden. Naar aanleiding van de gevonden factoren gaan implementatiestrategieën worden ingezet. Voorbeelden:

• educatie voor verpleegkundigen;
• de informatievoorziening rondom de patiënt;
• bewustwording creëren bij andere disciplines rondom de aanbeveling.

Momenteel wordt nagedacht over een limonaderonde om zes uur in de ochtend voor patiënten die zijn opgenomen in het acute operatieprogramma, zoals al wordt gedaan in sommige andere ziekenhuizen.

Na invoering worden de interventies geëvalueerd, in protocollen verwerkt en geborgd dankzij een duidelijke verdeling van taken en verantwoordelijkheden. Te denken valt aan verpleegkundigen voor het limonadebeleid en een secretaresse die electieve patiënten voorlichting geeft over het nuchterbeleid.

 Tip voor collega’s

‘Geduld en volharding’, wil In de Braekt meegeven als tip voor implementatie. ‘Zoek de stakeholders op en vooral ook degenen die enthousiast zijn. Ga het gesprek aan en verzamel data waar mogelijk. De verzamelde data (50 procent is > 3 uur nuchter en beperkt suikerhoudend) geven concrete handvatten waarmee aan de slag kan worden gegaan’. Daarnaast geeft In de Braekt aan dat het belangrijk is om aandacht te hebben voor zorgen die er leven, bijvoorbeeld over de complexiteit van de operatieplanning. Tot slot: het contact met ziekenhuizen die al met het onderwerp aan de slag zijn gegaan en hiermee ervaring en ideeën uitwisselen, is waardevol.

Referenties

1. V&VN. Beter doen aanbevelingen, overall lijst 2023. www.venvn.nl/media/hdkojzft/beter-doen-lijst-algemeen.pdf
2. V&VN. Beter laten aanbevelingen, overall lijst 2023 www.venvn.nl/media/5cakusr2/beter-laten_lijst-algemeen-v2.pdf
3. Heijnen I, Huisman-Waal de G, Brunsveld-Reinders AH, e.a. Minder lang nuchter. TVZ – Verpleegkunde in praktijk en wetenschap. 2025;135(2):36-7.
4. Specialisten FM. Perioperatief voedingsbeleid 2022. https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/perioperatief_voedingsbeleid/startpagina_-_perioperatief_voedingsbeleid.html
5. Fawcett WJ &Thomas M. Pre-operative fasting in adults and children: clinical practice and guidelines. Anaesthesia. 2019;74(1):83-8.
6. Maltby JR, Sutherland AD, Sale JP, e.a. Preoperative oral fluids: is a five-hour fast justified prior to elective surgery? Anesth Analg. 1986;65(11):1112-6.
7. Chon T, Ma A & Mun-Price C. Perioperative Fasting and the Patient Experience. Cureus. 2017;9(5).
8. Yeniay O, Tekgul ZT, Okur O, e.a. Unexpectedly prolonged fasting and its consequences on elderly patients undergoing spinal anesthetics. A prospective observational study1. Acta Cir Bras. 2019;34(3).
9. Pimenta GP, Aguilar de-Nascimento JE. Prolonged preoperative fasting in elective surgical patients: why should we reduce it? Nutr Clin Pract. 2014;29(1):22-8.
10. Noort van HHJ, Eskes AM, Vermeulen H, e.a. Fasting habits over a 10-year period: An observational study on adherence to preoperative fasting and postoperative restoration of oral intake in 2 Dutch hospitals. Surgery. 2021;170(2):532-40.