In samenwerking met het Kennisinstituut V&VN worden in deze rubriek verpleegkundige richtlijnen behandeld.¹ In dit nummer is dit de handreiking Vervuilde huishoudens. Die is ontwikkeld door het Trimbos-instituut, in opdracht van V&VN en ZonMw, en gepubliceerd in november 2024.²

Aanleiding

Het Nivel heeft in 2021 een knelpuntenanalyse uitgevoerd van vervuilde huishoudens en het werk van verzorgenden en verpleegkundigen in de wijkverpleging. Daaruit kwamen knelpunten naar voren rondom zorginhoudelijke vraagstukken, gebrek aan kennis en organisatorische vraagstukken.³ Een huishouden is vervuild als de hygiëne in een woning een probleem is, wat onder andere infectiegevaar oplevert voor de bewoner en eventuele zorgverleners.

 ‘Uit je zorgen over de gezondheid en veiligheid van de zorgvrager’

Soms verzamelt iemand heel veel spullen (verzameldrang), waardoor het lastig wordt om in het huis te leven. Schoonmaken is dan moeilijk, waardoor het huis vies wordt. Een vervuild huishouden kan ook gevaarlijk zijn voor buren, bijvoorbeeld bij een brandgevaarlijke situatie. Ook als de veiligheid niet in gevaar is, kan het voor zorgverleners lastig en ingewikkeld zijn om zorg en ondersteuning te bieden aan zorgvragers in een vervuild huishouden.

Doel

Het doel van de handreiking Vervuilde huishoudens is om verzorgenden, verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten werkzaam in de ambulante zorg handvatten, kennis en vaardigheden te bieden om het zorginhoudelijk handelen te onderbouwen en vorm te geven.

Aanbevelingen

Oorzaken en risicofactoren

Neem kennis van mogelijke oorzaken van en risicofactoren voor een vervuild huishouden, zoals:

• problemen met het geheugen en/of het oplossen van problemen;

• middelenmisbruik, zoals alcohol en/of drugs;

• een psychiatrische aandoening, zoals een depressie, psychose of verzamelstoornis;

• een verstandelijke en/of lichamelijke beperking;

• verlies van een partner;

• mishandeling of (zelf)verwaarlozing.

In de handreiking zijn aanbevelingen geformuleerd. Doordat er beperkt wetenschappelijke literatuur beschikbaar is over dit onderwerp, zijn veel adviezen gebaseerd op praktijkkennis. De aanbevelingen focussen zich op de volgende onderdelen: oorzaken en risicofactoren, signaleren, veilige zorg bieden, te volgen stappen om af te wegen of ingrijpen bij een zorgvrager met een vervuild huishouden gerechtvaardigd is, betrekken zorgvrager en naasten bij het proces en tot slot samenwerking met andere professionals.

1. Signaleren

Gevalideerde instrumenten voor het vroeg signaleren en het vaststellen van de mate van vervuiling of verzamelen ontbreken nog. Om de mate van vervuiling te bepalen kan de Screening Woonhygiënische Problematiek van de gemeente Utrecht worden gebruikt. Bij een vermoeden van een verzamelstoornis kan de Clutter Image Rating Scale worden toegepast. Beide instrumenten kunnen worden gebruikt voor onderlinge professionele communicatie en communicatie met zorgvragers. Ze worden verder toegelicht in de handreiking.²

2. Veilige zorg

Voor een zorgverlener kan het lastig zijn om in te schatten wat wel en niet handig is bij het werken in een vervuild huishouden. Hulpmiddelen zijn de Arbocheck Verpleging en Verzorging en Arbocatalogus VVT. Hiermee kan de zorgverlener nagaan of er veilig, gezond en hygiënisch gewerkt kan worden. Een andere optie is advies vragen aan een deskundige infectiepreventie of bij de afdeling infectieziekten van de plaatselijke GGD over juist gebruik van beschermingsmiddelen en handhygiëne. Ook kan de richtlijn Basishygiëne Wijkverpleging van het RIVM gevolgd worden. Als er huisdieren in de woning zijn, bespreek dan als zorgverlener met de zorgvrager hoe deze goed verzorgd kunnen worden om de kans op een vlooien- en/of tekenplaag te verkleinen.

3. Stappen bij vervuild huishouden

Doorloop als zorgverlener de volgende vijf stappen om te kunnen beoordelen of een zorgvrager hulp nodig heeft bij een (mogelijk) vervuild huishouden:

Stap 1: onderzoek het signaal

In deze stap is het belangrijk om vertrouwen op te bouwen bij de zorgvrager. Denk aan culturele verschillen. Gebruik een tolk wanneer het nodig is. Onderzoek de situatie en risico’s met een screeningsinstrument zoals de Clutter Image Rating Scale om de ernst van de hoeveelheid spullen in het huis te beoordelen en/of de Screening Woonhygiënische Problematiek om ernst en oorzaken van hygiëneproblemen in het huis te beoordelen.

Stap 2: bespreek de situatie met zorgvragers en/of naasten

Uit je zorgen over de gezondheid/veiligheid van de zorgvrager en zeg dat het belangrijk is om wat aan de situatie te doen. Leg ook uit dat het voor zorgverleners moeilijk is om in deze situatie te werken.

Stap 3: overleg met collega’s en/of andere professionals

Vraag hulp of advies aan collega’s/een aandachtsfunctionaris of bij een GGD of de ggz. Stel de zorgvrager hiervan op de hoogte. Voor een zorgverlener is het belangrijk om een overzicht te hebben van belangrijke organisaties in de regio. Zorg dat duidelijk is hoe partijen kunnen samenwerken en wanneer extra hulp nodig is.

Stap 4: zoek samen naar een oplossing

Probeer in samenspraak met de zorgvrager op zoek te gaan naar een oplossing en test die uit. Leg uit dat het de taak van een zorgverlener is om actie te ondernemen als de situatie niet verandert. Leg de gemaakte afspraken vast in een document of via een telefoonopname.

Stap 5: bepaal de volgende stap

Wanneer de zorgvrager niet openstaat voor hulp, bepaal je wat het beste is om te doen, bijvoorbeeld een melding maken bij de GGD. Voor een zorgverlener is het belangrijk om te weten wat er in de Wet zorg en dwang en Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg staat en waar deze informatie te vinden is. ⁴

4. Zorgvrager en naasten betrekken bij het proces

Het betrekken van de zorgvrager en naasten bij het proces is belangrijk. Een juiste bejegening is hierin cruciaal. Concrete adviezen hiervoor staan hieronder.

• Leg contact en bouw een vertrouwensband op; denk aan cultuurverschillen en gebruik een tolk als het nodig is.
• Noem wat er waar te nemen is, zonder te oordelen.
• Betrek zorgvrager en naasten zoveel mogelijk bij de stappen die gezet worden.
• Wees open en transparant in zowel woorden als daden, en bespreek wat de redenen voor bepaalde keuzen zijn.
• Informeer of de zorgvrager ermee akkoord is dat een gespecialiseerd hulpverlener, GGD-medewerker of ervaringsdeskundige aanwezig is bij een volgend huisbezoek.
• Deel het opruimen en schoonmaken op in kleinere delen, zodat niet alles in één keer opgepakt wordt.
• Maak samen een begin met schoonmaken en opruimen. Geef de zorgvrager zoveel mogelijk de regie door stappen en doelen voor hem of haar te concretiseren.
• Let op mogelijke schaamte en (zelf)stigma van de zorgvrager. De verzamelde spullen kunnen voor zorgvragers grote emotionele waarde hebben.

5. Samenwerking professionals

• Stem eigen werkzaamheden af met collega’s en andere professionals, deel kennis met elkaar en neem gezamenlijk verantwoordelijkheid. Overleg multidisciplinair over de werkzaamheden en het zorgplan.
• Maak afspraken over samenwerking, bijvoorbeeld over signalering, taakverdeling, verantwoordelijkheid, overdracht en zorg. Bespreek wie inhoudelijk eindverantwoordelijk is.
• Meld problemen in de zorg op tijd en vraag hulp. Advies kan gevraagd worden zonder de naam van de zorgvrager te noemen.
• Bespreek verwachtingen met elkaar, bespreek wie welke taak heeft en wanneer ingegrepen kan worden.

Als een zorgverlener het lastig vindt om informatie te delen vanwege mogelijke schending van de privacy van de zorgvrager, kunnen de volgende richtlijnen en handreikingen helpen:

• Handreiking privacy en gegevensdeling wijk-GGD’er;
• Handreiking Gegevensuitwisseling bij Bemoeizorg;
• Richtlijn Signaleren en omgaan met zorgmijding in de eerste lijn;
• Meldpunten niet-acuut. Handvatten voor de inrichting van een zorgvuldige en rechtmatige gegevensverwerking.⁵

Al deze informatie is verwerkt in een samenvatting op het Kennisplatform van het Kennisinstituut V&VN.²

Referenties

1. Kennisinstituut V&VN. www.venvn.nl/kennisinstituut-v-vn/
2. Kennisinstituut V&VN. Handreiking en Samenvatting: Vervuilde huishoudens: V&VN; 2024. https://kennisplatform.venvn.nl/onderwerp/vervuilde-huishoudens/
3. Verkaik R, Groot de K & Veer de A. Zorg voor mensen met een vervuild huishouden: knelpunten en oplossingsrichtingen voor de wijkverpleging. Utrecht: Nivel; 2021.
4. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Dwang in de zorg > Wet zorg en dwang. www.dwangindezorg.nl/wzd
5. GGD GHOR Nederland. Meldpunten niet-acuut. Handvatten voor de inrichting van een zorgvuldige en rechtmatige gegevensverwerking. 2021. https://ggdghor.nl/wp-content/uploads/2021/03/Meldpunten-niet-acuut.-Handvatten-voor-gegevensverwerking_jan-2021.pdf.